Artykuł opublikowany w Zeszytach Naukowych WSB w Tarnowie

Kodeks Etyki Lorda Nolana powstał on jako próba kodyfikacji zasad i reguł mających na celu likwidację praktyk korupcyjnych. W październiku 1994r. została powołana Komisja ds. Norm w Życiu Publicznym. Inicjatorem tego przedsięwzięcia była John Major, ówczesny premier Wielkiej Brytanii . Z czasem komisja została nazwana Komisją Nolana i taka terminologia będzie używana w dalszej części artykułu.

1. Zasady etyki Komisji Nolana
Lord Nolan, zaproponował 7 zasad, które powinny zapewnić etyczne reguły postępowania w sferze styku biznesu i polityki. Zasady te opracowane zostały dla przedstawicieli władzy państwowej i zawierały postulaty bezinteresowności, rzetelności, obiektywizmu, odpowiedzialności, otwartości, uczciwości oraz przywództwa. Nieprzestrzeganie wymienionych zasad nie niesie za sobą żadnych przewidzianych prawem sankcji.  .
Zasady komisji Nolana zawierają uniwersalny i ponadczasowy charakter. Stały się podstawą opracowania szczegółowych kodeksów etyki wśród całego katalogu grup zawodowych w służbie publicznej (min. kodeksy: służby cywilnej, menedżerów publicznych, ministrów, organizacji lobbingowych itp.) nie tylko w Wielkiej Brytanii .
Zasady opracowane w trakcie prac Komisji zawierały siedem zaleceń, opierających się na wymienionych już powyżej obszarach etyki i moralności.
Zasada bezstronności wprowadza zalecenie dla sprawujących funkcje publiczne, by w trakcie podejmowania decyzji kierowali się jedynie dobrem publicznym. Nie powinni kierować się chęcią odniesienia korzyści finansowych dla siebie, krewnych czy przyjaciół.
Zasada niezawisłości  głosi, iż osoby sprawujące funkcje publiczne nie powinny stawiać się w sytuacji finansowej, czy jakiejkolwiek innej zależności od osób trzecich lub organizacji, które mogłyby wywierać istotny wpływ na sposób sprawowania funkcji publicznej.
Zasada obiektywizmu zakłada, że w trakcie wypełniania funkcji publicznych, takich jak obsadzanie stanowisk publicznych, zawieranie kontraktów, rekomendowanie osób do nagród i innych korzyści, sprawujący funkcje publiczne powinni kierować się kryteriami merytorycznymi.
Zasada odpowiedzialności nakłada na sprawujących funkcje publiczne obowiązek odpowiedzialności przed społeczeństwem za swoje decyzje i działania. Osoby pełniące funkcje publiczne powinny poddać się także, wszelkim procedurom kontrolnym odpowiednim dla ich stanowisk.
Zasada jawności  oznacza, że sprawujący funkcje publiczne powinni podejmować decyzje i działania tak jawnie, jak to jest tylko możliwe. Powinni podawać uzasadnienie swoich decyzji i ograniczać przepływ informacji tylko wtedy, gdy wyraźnie wymaga tego interes społeczny.
Zasada uczciwości postuluje, by sprawujący funkcje publiczne deklarowali wszelkie prywatne korzyści związane z zajmowanym stanowiskiem i zażegnywać wszelki wynikłe konflikty w sposób chroniący dobro społeczne.
Zasada przywództwa ustala, iż pełniący funkcje publiczne powinni promować i wspierać realizację wymienionych zasad, zaczynając od siebie i dając przykład innym.
Nośność i otwarty charakter postulatów Nolana zapewniły im liczne adaptacje poza kontynentem brytyjskim. Kodyfikacje zawodowe wielu zawodów w licznych krajach europejskich oparte są na siedmiu zasadach Komisji. Nie inaczej jest z regulacjami polskimi.

2. Polskie adaptacje
Sfera etyki w działalności osób pełniących funkcje publiczne, jest w Polsce traktowana nieco po macoszemu. Okres transformacji ustrojowo-gospodarczej, nie sprzyja powstawaniu norm środowiskowych, a aktywność ustawodawcza Sejmu jest na tym polu znikoma. Nie winien zatem dziwić fakt, że liczba regulacji etycznych środowisk zawodowych nie przekracza kilkunastu! Naturalnie istnieje spora liczba kodyfikacji cechowych, które przestrzegane są od wielu lat, jednak regulacje moralne tzw. nowych zawodów i funkcji w dalszym ciągu czekają na swoją kolej.

2.1. Kodeks etyki służby cywilnej
W końcówce lat 90 sporo mówiło się w kontekście reformy administracji publicznej, o potrzebie stworzenia sytemu etyki urzędniczej . Jedynym efektem prac kodyfikacyjnych był projekt kodeksu urzędnika, opublikowany ostatecznie jako Kodeks Etyki Urzędniczej 11 października 2002r .
W polskim prawodawstwie nie istnieje odpowiednik brytyjskiego kodeksu służby cywilnej, który regulowałby zasady etyki zawodu urzędnika państwowego.
Pewne regulacje etyki urzędniczej zawarte są w ustawie o służbie cywilnej , jednakże w większości stanowią przeniesienie zasad wymienionych w nieaktualnej ustawie z dnia 16 września 1982r. o pracownikach państwowych. A zatem ustawa obowiązująca w poprzednim ustroju polityczno-prawnym, reguluje także aspekty etyczne dziś. W obowiązującej ustawie dodano tylko jeden, ale niezwykle istotny zapis o apolityczności służby cywilnej .
Tym większego znaczenia nabiera kodyfikacja etyki urzędniczej , regulujący precyzyjnie normy etyczne obowiązujące urzędników. Kodeks ten zawiera rozwinięcie postulatów Nolana.
W §1 Kodeksu Etyki Służby Cywilnej jego autorzy umieścili zapis definiujący władzę publiczną jako służebną w stosunku do praw obywateli i prawa w ogóle. Praca w ramach służby publicznej ma zaś zawsze mieć na względzie dobro Rzeczpospolitej Polskiej, jej ustrój demokratyczny oraz uzasadnione interesy każdej osoby. Członek Służby cywilnej winien nadto przedkładać dobro publiczne nad interesy własne i swojego środowiska. Jest to prosta interpretacja zasady bezstronności Kodeksu Nolana.
W tym samym paragrafie znalazł się zapis wprowadzający postulat takiego działania urzędnika, by mogło być no wzorcem praworządności i prowadziło do pogłębienia zaufania obywateli do Państwa i jego organów. W zapisie tym, bez trudu znajduje się założenia zasad odpowiedzialności, uczciwości i przywództwa zawartych w Kodeksie Nolana.
Dalsze tezy Komisji Nolana (rzetelność i obiektywizm) zostały rozwinięte w §3 i §4 KESC. Zgodnie z literą zawartą w wymienionych przepisach członek korpusu służby cywilnej, powinien dbać o rozwój swojej wiedzy zawodowej, zawsze w pełni zaznajamiać się ze stanem prawym i faktycznym zaistniałej sytuacji, rzeczowo argumentować podejmowane decyzje, nie dopuszczać się do podejrzeń o związek między interesem publicznym i prywatnym, nie podejmować zobowiązań, które mogą kolidować ze sposobem podejmowania decyzji, nie przyjmować żadnej formy zapłaty za wystąpienia publiczne, które mają związek z podejmowaną decyzją.
Także zasada otwartości znalazła swój odpowiednik w zapisie Kodeksu w §2 pkt. 4,6,9. Zgodnie z nimi urzędnik powinien zawsze być gotów do uznania swoich błędów i przyjęcia słów krytyki. Jego działania nie powinno także utrudniać rozliczenia się ze swojego postępowania przed zwierzchnikami. Powinien także aprobować fakt, iż służba cywilna wymaga zgody na ograniczenie zasady poufności informacji, dotyczącej także życia prywatnego.
W literaturze  słusznie uważa się, iż twórcy KESC wzorowali się na rozwiązania brytyjskich. W Kodeksie Etyki Służby Cywilnej widać adaptacje zasad Nolana. „Obowiązujące przepisy (...) korespondują z rozwiązaniami brytyjskimi, istnieją jednak luki i niespójności. (...) Rozwiązania zaproponowane w polskiej wersji kodeksu winny być maksymalnie konkretne, tak by nie powstały wątpliwości o charakterze moralnym.”
Zwrócić warto uwagę, na przedłużający się proces wdrażania kodeksu w życie. Od 2001 roku istniał jedynie jego projekt, pozytywnie zaopiniowany przez środowiska urzędnicze. Środowisko służby cywilnej czekało ponad rok na publikacje Kodeksu w Monitorze Polskim. Kodeks etyki Nolana powstał jako próba stworzenia instrumentu antykorupcyjnego w brytyjskiej służbie publicznej. Podobne cele przyświecały twórcom polskich rozwiązań. Reforma administracji publicznej bez jasnych norm etyczno-moralnych, dała możliwość do wielu nadużyć w sferze podejmowania decyzji administracyjnych .
Zdaniem ekspertów brak standardów moralnych w pracy sektora publicznego przekłada się na obniżenie profesjonalizmu zawodowego administracji. W rezultacie mniej sprawny aparat państwowy obniża szansę rozwojowe całego kraju, zniechęca inwestorów zagranicznych i partnerów międzynarodowych Polski. Kolejne nadużycia polityków lub urzędników nie tylko kompromitują poszczególne osoby, ale również wpływają destabilizująco na podstawy systemu demokratycznego .
Obok systemu etyki urzędniczej, niezwykle istotne znaczenie dla stabilności systemu politycznego, ma system etyki poselskiej. Polityce z kręgu parlamentarnego nie mniej, niż urzędnicy narażeni się na próby korupcji przy podejmowaniu decyzji. Na straży moralności posłów i senatorów stoją przepisy kodeksu etyki poselskiej.

2.2. Kodeks etyki poselskiej
Kodeks etyki poselskiej został wprowadzony w życie na mocy uchwały Sejm RP z dnia 17 lipca 1998r . Podobnie jak projekt kodeksu etyki urzędniczej stanowi on prostą adaptację zasad Komisji Nolana. Opiera się na zasadach bezinteresowności, otwartości, uczciwości, rzetelności, odpowiedzialności i przywództwa .
Art. 3 uchwały postuluje o kierowanie się interesem publicznym (zasada bezstronności) w podejmowaniu decyzji. Nakłada zakaz wykorzystywania swojej funkcji w celu uzyskiwania korzyści dla siebie i osób bliskich. Zakazuje też przyjmowania jakichkolwiek korzyści, które mogłyby mieć wpływ na działalność posła.
W kolejnych artykułach czytamy o konieczności działalności możliwie otwartej, tak by opinia publiczna mogła uzyskać jak najwięcej informacji nt. procesu podejmowania decyzji (zasada otwartości). Poseł winien nadto rzetelnie wypełniać swoje obowiązki, a w pracach sejmowych kierować się jedynie względami merytorycznymi (zasada rzetelności i uczciwości). Poseł powinien też dbać o dobre imię Sejmu i szanować godność innych osób (zasada przywództwa). Zgodnie zuchwałą, poseł wreszcie odpowiada za swoje decyzje i działania oraz powinien poddać się obowiązującym procedurom wyjaśniającym i kontrolnym.
Zgodnie z ostatnim artykułem uchwały  poseł za naruszenie Zasad Etyki Poselskiej ponosi odpowiedzialność określoną przepisami Regulaminu Sejmu. Sankcje za naruszenie Zasad nie są jednak zbyt dotkliwe. Komisja, po rozpatrzeniu sprawy i stwierdzeniu naruszenia przez posła "Zasad etyki poselskiej", może w drodze uchwały: zwrócić posłowi uwagę, udzielić posłowi upomnienia, udzielić posłowi nagany .
Szczególna rola jaką pełnią parlamentarzyści wymaga ścisłego uregulowania zasad etyki poselskiej. Posłowie i Senatorowie w procesie podejmowania decyzji narażeni są na liczne działania lobbystów, którzy nie zawsze kierują się przesłankami dobra wspólnego. Krótki i dość ogólny tekst Zasad Etyki Poselskiej nie stanowi zatem skutecznego instrumentu walki z korupcją. W prawie polskim znajdują się co prawdą inne regulację (zasada jawności majątkowej, czy rejestr korzyści) kodyfikujące sferę etyki poselskiej , jednakże brak tu rozwiązania spójnego i ostatecznego.
Nie powinien zatem dziwić fakt, że coraz częściej docierają do opinii publicznej informacje o kolejnych nadużyciach. Nie bez znaczenia jest także fakt, praktycznie braku regulacji w sferze lobbingu, czyli grupie specjalistów bezpośrednio oddziałującej na polityków.


2.3. Kodeks etyczny lobbysty (projekt)
Środowisko lobbystów postuluje  o jak najszybsze wprowadzenie ustaw, które precyzyjnie i jednoznacznie określiłyby reguły i zasady rządzące polskim lobbingiem. Gdzieś w komisjach sejmowych utknęła „ustawa o jawności procedur decyzyjnych, grupach interesów i publicznym dostępie do informacji”, przyjęto zaś „ustawę o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. z 2001r nr 112 poz. 1198 – z późniejszymi zmianami)”, która jest podstawą dalszych prac legislacyjnych związanych z omawianym zagadnieniem.
To jednak nie wyczerpuje zupełnie zagadnienia wpływu gospodarki na politykę (lobby). Pewnym gwarantem jakości lobbingu powinny stać się również organizacje samych lobbystów, dbające o jak najlepsze imię prowadzących taką działalność. Regulacje wewnętrzne mogą stanowić silny fundament działalności lobbingowej, jak ma to miejsce np. w Wielkiej Brytanii czy Francji .
Krokiem w przód jest projekt Kodeksu Etycznego Lobbysty, który od kilku lat nie może doczekać się wersji ostatecznej . Przy analizie tekstu trudno nie oprzeć się wrażeniu, że u podstaw jego stworzenia legły zasady etyczne komisji Nolana. To nie powinno dziwić, wszak lobbing to sposób wpływania na polityków w celu wywołania określonych skutków. Kodeks lobbysty musi zatem być zgodny w kodeksem polityka (czy raczej parlamentarzysty). W tekście pobrzmiewają zatem echa zasady uczciwości, otwartości, bezstronności, rzetelności i przywództwa.
Lobbysta winien w swej pracy kierować się osobistą i zawodową uczciwością. Nie może oferować politykowi żadnych korzyści materialnych ani żadnych innych, nie może stosować metod nacisku niezgodnych z normami społecznymi, zobowiązany jest także do prowadzenia wewnętrznego rejestru korzyści wręczanych politykom (zasada rzetelności). Lobbysta, musi zawsze jasno, rzetelnie i logicznie przedstawiać swoje stanowisko (zasada obiektywizmu). Powinien także zawsze być gotów ujawniać swoje relacje z klientami i politykami ilekroć zajdzie taka konieczność (zasada otwartości). Jest gotów także ciągle podnosić swoje kwalifikacje oraz dążyć do rozpowszechniania kodeksu etyki zawodowej (zasada przywództwa).
Lobbing to nowa dziedzina działalności gospodarczej. Wewnętrzne kodyfikację będą skuteczne, kiedy całe środowisko będzie silne i spójne. Na to potrzeba jednak więcej czasu i pomocy ze strony ustawodawstwa państwowego.

3. Zakończenie
Zasady etyki Komisji Nolana, wydają się być z perspektywy czasu żelaznym fundamentem, na którym warto oprzeć kodeksy etyki zawodowej pracujących w sferze działalności publicznej.
Katalog polskich adaptacji Kodeksu Nolana, z pewnością nie zamknie się tylko wymienionymi przykładami. Trwa dyskusja nad przyszłym kształtem zasad etyki prokuratorskiej . Być może i w tym przypadku znajdzie zastosowanie 7 zasad Nolana.
Wymienione w Kodeksie Nolana założenia śmiało mają charakter uniwersalny. Można je zastosować w każdych warunkach i nic nie stracą ze swej aktualności. Być może dlatego właśnie cieszą się tak dużym powodzeniem u twórców kodeksów zawodowych. Warto również zwrócić uwagę, na pewną powierzchowność wspomnianych zasad. Bez szczegółowych regulacji, są jedynie zbiorem pobożnych reguł, o raczej mizernym zastosowaniu. Jeśli zaś posłużą jako punkt wyjścia do precyzyjnej kodyfikacji, z pewnością staną się mocnymi punktami każdego kodeksu etycznego.
Marcin Golec